Pas shumë brezash përpjekje për të prodhuar fuqinë e një ylli në Tokë, një ndezje e suksesshme e shkrirjes bërthamore ndodhi në mes të një nate dhjetori dhe përfundoi në 20 miliarda të sekondës.
Ky është një rezultat 100 miliardë herë më i shkurtër se fluturimi i parë i Vëllezërit Wright, 12 sekonda, por një moment i ndritshëm që mund të ketë implikime edhe më të mëdha për njerëzimin.
Skuadrat shkencore në Laboratorin Kombëtar Lawrence Livermore ende po flasin për momentin e tyre.
Reaksioni i shkrirjes bërthamore duhet të përsëritet, të zgjerohet dhe të shkallëzohet përpara se të bëhet krahasimi me Vëllezërit Wright.
“Por kjo është ajo që e bën atë kaq emocionues, apo jo? Potenciali është kaq i madh për energji të pastër, të bollshme, të pakufishme dhe të përballueshme. Do të jetë e vështirë. Nuk do të jetë e lehtë. Por ia vlen ta bësh”, tha shkencëtarja Tammy Ma për CNN.
Zyra e Ma është gjigante e përbërë me lazer dhe ka madhësinë e tre fushave të futbollit në një laborator prej 7000 hektarësh në Livermore. Përgjatë tavaneve të bardha të larta, ka milje tubash katrorë që mbajnë 192 nga lazerët më energjikë në botë, të gjithë duke u drejtuar drejt një dhome të rrumbullakët në qendër.
Mesi i kësaj dhome bëhet vendi më i nxehtë në sistemin diellor sa herë që ata kryejnë një eksperiment të shkrirjes dhe është i mbuluar me makineri të mjaftueshme shkëlqyese që JJ Abrams e përdori atë për të portretizuar bërthamën deformuese të USS Enterprise në “Stark Trek Into Dark.”
Për shkak të tejkalimeve të kostove, Fabrika Kombëtare e Ndezjes u quajt me nofkën “National Almost Ignition Facility” ose ” NAIF “, nga kritikët në Kongres. Studimet dhe provat e armëve bërthamore kanë bërë të mundur që programi të financohet.
Për herë të parë që nga hapja e terrenit në 1997, Fabrika Kombëtare e Ndezjes më në fund përmbushi misionin e saj. Në dhjetor, 192 nga lazerët më energjikë në botë ngrohën një topth të vogël atomesh hidrogjeni që me një forcë të madhe, ata u shkrinë së bashku për të krijuar helium dhe, më e rëndësishmja energji të tepërt.
Pak më shumë se 2 megaxhaule energji që hynin në dhomën e synuar u bënë 3.15 megaxhaule që dilnin, një fitim modest prej rreth 50%, por i mjaftueshëm për të bërë histori dhe për t’i lejuar shkencëtarët ta quajnë eksperimentin një sukses të vërtetë.
Pas atij eksperimenti janë bërë edhe pesë përpjekje të tjera për ta përsëritur atë por kanë dështuar të gjitha.
“Ne kemi mësuar shumë përmes atyre eksperimenteve,” tha Drejtoresha e Lawrence Livermore Kimberly Budil gjatë një kremtimi të ndezjes së dhjetorit. “Dhe ne kemi shumë besim se do të ripërsërisim. Por është ende një projekt Kërkim dhe Zhvillim në këtë pikë.”
Ndërsa disa nga shkrepjet e dështuara përdorën më pak energji se sa ajo e suksesshme, të tjerat nuk ishin në gjendje të rikrijonin saktësinë e kapsulave të diamantit të përdorura për të mbajtur atomet e hidrogjenit.
Objekti u ndërtua i gjithi me teknologji 20-vjeçare dhe Ma tha se nëse do ta rindërtonin sot, ose do të ndërtonin një termocentral legjitim me shkrirje bërthamore “do të përdorni teknologji të re që është shumë më efikase, në norma shumë më të larta, me efikasitet më të lartë dhe saktësi shumë të lartë.
Deri më tani, fusha e shkrirjes bërthamore është ndarë kryesisht në ato që përdorin lazer për ndezje të atomeve si një seri fishekzjarre, dhe ato që vendosin magnet mjaftueshëm të fortë për të ngritur një aeroplanmbajtëse për të kontrolluar rrjedhat e plazmës rreth një makine të quajtur tokamak.
Në vitin 2021, shkencëtarët që punonin pranë Oksfordit përdorën metodën e magnetit për të gjeneruar një sasi rekord të energjisë së qëndrueshme për pesë sekonda.
Edhe para goditjes së suksesshme të dhjetorit, investimet private në teknologjinë e shkrirjes u trefishuan në vitin 2021, me dhjetëra startup që përpiqeshin të trajtonin sfidat e pafundme të fuzionit në mënyra të reja. Një startup i Vankuverit po përpiqet të shfrytëzojë një vorbull metali të lëngshëm për të kontrolluar neutronet, ndërsa ish-studentët e Laboratorit Lawrence Livermore kanë krijuar një ide për reaktorë të vegjël, modularë të shkrirjes dhe duan Bill Gates dhe Shell Oil si investitorë.
Helion Energy po bën premtimet më të guximshme për startup-et dhe po tërheq disa nga mbështetësit më të mëdhenj në teknologji, duke përfshirë një investim prej 375 milionë dollarësh nga Sam Altman, CEO i Open AI. Helion pretendon se prototipi i tij në formën e një koni të madh do të ndezë unazat e plazmës me një milion milje në orë dhe do të demonstrojë aftësinë për të prodhuar energji elektrike përmes shkrirjes deri në vitin e ardhshëm.
Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike nuk pret që energjia elektrike nga shkrirja të prodhohet deri në gjysmën e dytë të shekullit, dhe sado e vështirë të jetë të kontrollosh plazmën e nxehtë nga dielli, po aq e vështirë ka qenë edhe të kontrollosh koston e prodhimit të saj.
“Për momentin, ne po shpenzojmë një sasi të madhe kohe dhe parash për çdo eksperiment që bëjmë,” tha për CNN Jeremy Chittenden, bashkëdrejtor i Qendrës për Studime të Fusionit Inercial në Kolegjin Imperial në Londër.
“Nëse ne, si SHBA, vendosim se do ta bëjmë atë, ne mund ta bëjmë atë. Është vetëm çështje kohe. Është çështje parash. Është një zgjedhje që duhet ta bëjmë së bashku. Dhe besoj se do ta shohim në dekadat e ardhshme,” tha Ma. /abcnews.al
